Algemene handvatten | Handreiking kind en gezin

Leer omgaan met cultuurverschillen

Verschillen binnen groepen mensen zijn doorgaans groter zijn dan tussen groepen mensen. Toch valt er in algemene zin wel iets te zeggen over de verschillen tussen de Oekraïense cultuur en de Nederlandse. Op bepaalde vlakken kunnen Oekraïners anders denken over opvoeding dan Nederlanders.

Werk aan vertrouwen

Vluchtelingen kunnen door eerdere ervaringen waakzaam en wantrouwend zijn, vooral tegenover onbekenden of mensen met functies die ze associëren met negatieve ervaringen, zoals overheidsambtenaren. Dit maakt het extra belangrijk om geduldig te zijn en vertrouwen op te bouwen.

Organiseer activiteiten

Activiteiten spelen een cruciale rol bij het bieden van ontspanning en plezier voor vluchtelingenkinderen en -jongeren, vooral voor degenen die gevlucht zijn uit oorlogsgebieden. Ook bevordert het sociaal contact en vriendschappen én kan het helpen bij het opbouwen van mentale veerkracht.

Bied veiligheid

Om vluchtelingenkinderen en -jongeren te helpen zich weer veilig te voelen na ingrijpende gebeurtenissen, is het essentieel om steun en geruststelling te bieden. Dit kan komen van ouders, maar ook van leerkrachten en begeleiders. Besteed daarom aandacht aan het maken van beleid. 

Versterk het netwerk van ouders

Het versterken van het netwerk rondom gezinnen in kwetsbare omstandigheden kan een grote impact hebben op hun veerkracht en zelfherstellend vermogen. Om gezinnen te ondersteunen, kun je een omgeving creëren waar ouders elkaar kunnen ontmoeten en ongedwongen over opvoeding, opgroeien en onderwijs kunnen praten. 

Ga in gesprek om te bepalen wat er nodig is

Ondersteun gezinnen om de veerkracht van kinderen te vergroten en verwijs tijdig door naar hulp indien nodig. Ga in gesprek met ontheemden om hun behoeften te begrijpen en let op signalen van psychische klachten. Vroege en adequate hulp kan helpen voorkomen dat trauma van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Versterk je eigen netwerk

Maak gebruik van organisaties met expertise voor informatie en advies. Zorg rond de opvang voor een uitgebreid netwerk gericht op contact, activiteiten en lichte ondersteuning, dat kan helpen met opvoedvraagstukken en hulpverlening. 

4. Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.). Ondersteuning van gevluchte kinderen en jongeren.

9. Pharos. (2023) Vroegsignalering psychische klachten bij vluchtelingen.

10. ARQ Kenniscentrum Impact van Rampen en Crises. (2021) Richtlijn psychosociale ondersteuning geüniformeerden.

11. ARQ Nationaal Psychotrauma centrum. (2021) Psychosociale hulpverlening aan Oekraïners die de oorlog zijn ontvlucht: Praktische handvatten voor zorgprofessionals.

12. ARQ Nationaal Psychotrauma centrum. (2021) Psychosociale hulpverlening aan Oekraïners die de oorlog zijn ontvlucht: Praktische handvatten voor zorgprofessionals.

13. Loket Ontheemden Oekraïne PSH, 21 november 2023, Webinar Opvoeding, https://loketoekrainepsh.nl/webinar/webinar-21-november/

14. Pharos. (2023) Zorg en ondersteuning voor Oekraïense vluchtelingen.

15. Loket Ontheemden Oekraïne PSH, 21 november 2023, Webinar Opvoeding, https://loketoekrainepsh.nl/webinar/webinar-21-november/

16. ARQ Nationaal Psychotrauma centrum. (2021) Psychosociale hulpverlening aan Oekraïners die de oorlog zijn ontvlucht: Praktische handvatten voor zorgprofessionals.

17. Hoekema, M,. Evert Bloemen, E., (2021). Hoe help ik een vluchteling? Tips en adviezen voor de eerstelijn en het sociaal domein aan de hand van casuïstiek over psychosociale problematiek. Pharos.

18. Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.). Dagbesteding voor vluchtelingen.

19. OTAV (VNG/Rijk), Pharos en GGD GHOR Nederland. (2017) Handreiking Preventie psychische problemen en behoud veerkracht van statushouders: Wat kan uw gemeente doen. In Ondersteuningsprogramma Gezondheid Statushouders.

20. OTAV (VNG/Rijk), Pharos en GGD GHOR Nederland. (z.d.-b) Handreiking Actieve rol statushouders: Betrek hen bij de plannen en uitvoering van uw (gezondheids)beleid. In Ondersteuningsprogramma Gezondheid Statushouders.

29. Jeugdhulp en jeugdbescherming. (2021) Ondersteuning bieden bij het omgaan met ingrijpende gebeurtenissen.

30. Enden, T. van D., Booijink, M., Keuzenkamp, S., & Movisie. (2019). De effectiviteit van de PiëzoMethodiek. Movisie.

1. Het belang

Waarom het belangrijk is om kinderen en gezinnen te ondersteunen die gevlucht zijn uit hun land.

2. Algemene handvatten

Leer omgaan met cultuurverschillen, werk aan vertrouwen, organiseer activiteiten, bied veiligheid en versterk het netwerk van ouders.

3. Jongeren

Zorg voor taalondersteuning, bied culturele begeleiding, stimuleer activiteiten en ondersteun bij het het sociale netwerk.

4. Signalen

Welke stressreacties zijn normaal en wanneer is er meer aan de hand? Herken tijdig de signalen en handel op tijd.

5. Ouderschapsondersteuning

Probeer ouders zo goed mogelijk te ondersteunen door samen te bespreken en na te denken over hoe je dat kunt doen.

6. Hulpmiddelen

Er zijn voor kinderen, ouders en professionals verschillende hulpmiddelen beschikbaar die ingezet kunnen worden.

Leer omgaan met cultuurverschillen
Verschillen binnen groepen mensen zijn doorgaans groter zijn dan tussen groepen mensen. Toch valt er in algemene zin wel iets te zeggen over de verschillen tussen de Oekraïense cultuur en de Nederlandse 11.  Op bepaalde
 vlakken kunnen Oekraïners anders denken over opvoeding dan Nederlanders. Door het onvrijwillige en vaak onvoorziene vertrek uit hun thuisland was er voor veel gevluchte Oekraïners weinig tijd om zich voor te bereiden op de cultuur in Nederland. 12 Hoe Oekraïense ouders in de opvang omgaan met hun kinderen is een gevolg van hun persoonlijke achtergrond. Die is zeker ook gevormd door de Oekraïense cultuur, maar dus ook door hun persoonlijke ervaringen en huidige leefsituatie. Besef wel dat:  
 
  1. in Oekraïne de familie belangrijk is bij het stellen van kaders en grenzen. Omdat deze familie er vaak niet is, in de opvanglocatie, krijgen Oekraïne kinderen vaak niet de grenzen die ze normaal gesproken in Oekraïne wel zouden krijgen; 
  2. de coronatijd gevolgd door de oorlog Oekraïense kinderen in vier jaar heeft ontwend van fysiek naar school gaan; 13
  3. ouders andere verwachtingen hebben van de gezondheidszorg, ook als het aankomt op zorg en medicatieverstrekking aan hun kinderen; 14
  4. kinderen (en volwassenen) bij een uitnodiging van een instelling (zoals school) voor een gesprek snel verwachten dat de kinderen iets verkeerd hebben gedaan; 15

 

Veroordeel culturele verschillen niet en ga niet uit van vooroordelen over landelijke of regionale verschillen in opvoeding. Het kan helpen bewoners openlijk te vragen hoe ze tegenover onze cultuur staan. Ook is het van belang om je af te vragen hoe jij tegenover hun cultuur staat. 16

Het kan helpen om vaardigheden te leren in het werken met mensen met een andere cultuur. Er zijn verschillende organisaties die trainingen geven op het gebied van cultuursensitief werken. Op de pagina van Pharos is een overzicht van verschillende trainingen in cultureel sensitief werken en informatie over bijvoorbeeld het Nederlandse zorgsysteem in het Oekraïens.  

Verder biedt het Centrum voor Interculturele GGZ diverse trainingen om vaardigheden op het gebied van interculturele communicatie te versterken en de bewustwording van cultuurverschillen en -overeenkomsten te vergroten.  

Voor Oekraïners is er een gratis cursus waarbij de verschillen tussen de Nederlandse en Oekraïense cultuur worden besproken.   

De organisatie Empatia kan ook altijd voor dit soort vragen om raad en hulp gevraagd worden. Zij kunnen ook op maat een training of presentatie organiseren.  

 
Werk aan vertrouwen

Als er aan vertrouwen is gewerkt tussen medewerker en bewoner, is de stap naar hulp kleiner voor ouders en kinderen. Werken aan vertrouwen doe je als opvangmedewerker – om te beginnen – door hun oprecht aandacht te geven. Luister daarom bijvoorbeeld altijd eerst naar het verhaal van ouders zonder oordeel, en stel altijd eerst enkele verhelderende of verdiepende vragen. Denk en handel daarbij niet enkel als professional, met afstand tot de bewoners, maar handel en praat ook met bewoners vanuit je intuïtie als mens en/of als ouder. Deel ook je zorgen, als je die hebt, erken de moeilijke omstandigheden en probeer van beschuldigende bewoordingen weg te blijven. Probeer ook andere manieren om ouders hun verhaal te laten doen en kijk wat werkt. Voor tieners kan een vertrouwenspersoon of jongerenwerker op school of de opvang ook een goede optie zijn om hun verhaal bij te doen.  

Door ervaringen in het verleden kunnen vluchtelingen ook waakzaam en wantrouwend zijn naar anderen. Zeker als je onbekend bent voor hen en een functie of rol hebt die zij niet kennen of waarbij zij, dankzij hun ervaringen in Oekraïne, negatieve associaties hebben, zoals overheidsambtenaren. Bij vluchtelingen die Nederland nog niet goed kennen en nauwelijks weten hoe het systeem hier werkt, is het opbouwen van vertrouwen daarom belangrijk. 17

Pharos heeft een overzicht met handige tips hoe je vertrouwen kunt opbouwen. Verder is op de website van het LOOP meer informatie te vinden over hoe je kunt werken aan vertrouwen.  

 
Organiseer activiteiten

Een leuke binnen- of buitenactiviteit kan vermaak en ontspanning bieden, waardoor vluchtelingenkinderen en -jongeren weer echt jong kunnen zijn. Denk hierbij aan buiten spelen, tekenen, sporten of samen een spelletje doen. Deze activiteiten kunnen voor afleiding, voldoening en plezier zorgen. Juist voor kinderen en jongeren die gevlucht zijn uit oorlogsgebied, is dit extra belangrijk. De ontspanning en het contact met leeftijdsgenoten helpen hen om nare gebeurtenissen vanuit hun land van herkomst achter zich te laten. 18 Ook kunnen ze fungeren als een uitlaatklep voor kinderen en jongeren die zich moeilijk verbaal uiten. Het deelnemen aan activiteiten bevordert bovendien het vormen van een sociaal netwerk en het versterkt de mentale veerkracht. 19

Met betrekking tot het organiseren van activiteiten is het van belang om niet voor bewoners te denken, maar te vragen aan welke activiteiten zij behoefte hebben en waar ze eenvoudigweg zin in hebben. Het kan ook zijn dat meer kinderen meedoen aan niet-geplande activiteiten dan aan vooraf bedachte en geplande. Dus ook spontaniteit kan helpen.  

Verder is het goed om ruimte te bieden aan kinderen om normale dingen te doen: geef ze de mogelijkheid om te sporten, buiten te spelen en deel te nemen aan lokale activiteiten; regel een aparte ruimte waar ze kunnen hangen, spelletjes doen en spelen; zorg voor speelgoed; regel toegang tot het lokale verenigingsleven en sportclubs. Hiervoor kun je ook sportcoaches, opbouwwerkers en andere ‘verbindingsofficieren’ inzetten. Ontheemden die al een tijd in Nederland wonen kunnen een belangrijke rol spelen bij het organiseren van activiteiten. Dit zorgt er ook voor dat op een natuurlijke manier cultuursensitief gewerkt wordt. Het zorgt voor inclusie en bevordert eigenaarschap en eigen regie. Ontheemden kunnen zelf als partner meedenken over hoe groepen bereikt kunnen worden, en door bruggen te slaan en netwerken te verbinden. 20  In de Handreiking Actieve rol statushouders staan tips over hoe u dit kunt aanpakken. 

 
Bied veiligheid 

Een gevlucht kind of gevluchte jongere moet zich na de ingrijpende gebeurtenissen weer veilig kunnen voelen. Steun en geruststelling van ouders, maar ook van andere volwassenen zoals leerkrachten en begeleiders, geven een gevoel van veiligheid. Het kan helpen om bijvoorbeeld op een opvang met veel kinderen een pedagogische visie en beleid op te stellen hoe de locatie omgaat met kinderen, hun gedrag en hun ouders. Stem altijd met de bewoners af over beleid en regels. Goede afspraken geven de nodige rolduidelijkheid tussen professionals en ouders. 

Organiseer een kindvriendelijke ruimte waar kinderen kunnen spelen in een veilige omgeving. Om hierbij te helpen heeft UNICEF een handige checklist met belangrijke aandachtspunten voor een veilige kindvriendelijke ruimte. UNICEF adviseert opvanglocaties met het organiseren van deze ruimtes en traint de begeleiders van de kindvriendelijke ruimte om te zorgen dat ze de juiste handvatten hebben om de kinderen op een goede manier te kunnen begeleiden.  

Ook hebben kinderen en jongeren baat bij een vaste dagstructuur, zoals een vaste bedtijd. Die voorspelbaarheid zorgt ervoor dat ze weten wat ze kunnen verwachten en wat een ander van hen verwacht. Het kan daarom helpen ouders te stimuleren een gezinsritme met vaste rust- en speelmomenten te creëren en vast te houden. 29 Verder kunnen ouders behoefte hebben aan handvatten om met de stress van hun kind om te gaan. Het Centrum Jeugdgezondheid heeft een handige video waarin je kunt zien hoe je ouders en kinderen kunt helpen stress te hanteren. 

Versterk het netwerk van ouders 

In de ondersteuning van gezinnen in kwetsbare omstandigheden blijkt het versterken van het netwerk rond die gezinnen te helpen. Dit netwerk kan bestaan uit vrijwilligers, opvoedondersteuners, maar ook collega’s en lotgenoten. Een goed netwerk is belangrijk is voor de veerkracht en het zelfherstellend vermogen van mensen. 4

Je kan hieraan bijdragen door een plek te creëren waar ouders elkaar kunnen ontmoeten en ongedwongen met elkaar in gesprek kunnen gaan over opvoeden, opgroeien en onderwijs in Nederland. Ouders kunnen gestimuleerd worden om mee te doen aan activiteiten van de kinderopvang en de school. Verder kan het helpen een maatje te vinden, bijvoorbeeld in de vorm van vrijwilliger die naast de ouders staat en met hen meegaat naar voorzieningen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat maatjes ontheemden stimuleren en prikkelen om nieuwe sociale contacten aan te gaan en hun netwerk te verbreden. 30 Ook kun je kinderen stimuleren zich aan te sluiten bij een lokale sportclub. Via het Jeugdfonds Sport & Cultuur is het mogelijk om gratis te sporten. Indien ouders voldoen aan de inkomensnorm, betaalt dat fonds voor een kind een sport- of cultuurabonnement.  

Ga in gesprek om te bepalen wat er nodig is 

Het is belangrijk dat gezinnen ondersteuning krijgen om de veerkracht van kinderen te vergroten, en door te verwijzen als meer hulp nodig is. Hierbij is het belangrijk te beseffen dat je niet zomaar mag aannemen dat ontheemden die mogelijk traumatische gebeurtenissen hebben doorgemaakt ook getraumatiseerd zijn. Of dat ontheemden die veel veerkracht tonen geen ondersteuning nodig hebben. Het is daarom belangrijk om in gesprek te gaan met hen om te achterhalen wat zij nodig hebben. En op signalen te letten die wijzen op mogelijke psychische klachten. Het ondersteunen van gezinnen en in een vroeg stadium adequate hulp bieden in samenwerking met zorgpartijen10, kan in gevallen bijdragen aan het voorkomen dat trauma wordt doorgegeven van generatie op generatie.    

Versterk je eigen netwerk

Het is belangrijk om gebruik te maken van organisaties met de juiste kennis en ervaring. Denk hierbij aan de GGD, Nidos en jeugdgezondheidszorg (JGZ). Hier is veel informatie te vinden en bovendien kunnen zij meedenken en adviseren.  

Zorg ervoor dat je rond de opvang gebruik kunt maken van een breed netwerk dat is gericht op contact, activiteiten en lichte ondersteuning en dat kan dienen als vraagbaak voor opvoedvraagstukken en hulpverlening – dus buurtsportcoaches, welzijnswerk, JGZ, gebiedsteams, vluchtelingenwerk, scholen, kinderopvang en andere relevante lokale partijen. De gemeente kan dit organiseren. Zie het overzicht met organisaties voor belangrijke partners door op de knop hieronder te klikken.   

Mogen we u wat vragen?

Om te weten of we onze doelgroep bereiken, zijn we benieuwd naar uw functie.
Bent u:

Belangrijke organisaties die ondersteunen bij kind en gezin
 
  • Nidos: voor de opvang van alleenstaande minderjarige vluchtelingen. 
  • Nederlands Jeugd Instituut: nationaal kenniscentrum over opgroeien 
  • Sagesse: jeugdzorg in regio Rotterdam in het Oekraïens. 
  • Sertse zorg: gezinsbehandeling en jeugdhulp in het Oekraïens. 
  • Syzorgt: jeugdzorg in het noorden van Nederland in het Oekraïens. 
  • Trauma Care Company: traumasensitieve begeleiding van Oekraïense kinderen. 
  • Veilig Thuis: voor het melden van (vermoedens) van huiselijk geweld of kindermishandeling. 
  • YES & you: jeugdhulp in Arnhem in het Oekraïens. 

 

Neem contact op met het LOOP mocht je op zoek zijn naar een organisatie die hier niet tussen staat. Wij blijven onze kennis van de sociale kaart verbreden.